https://www.nporadio1.nl/fragmenten/de-taalstaat/27c47782-2b75-4026-b39d-9c4fe74f4a35/2022-08-06-louis-stiller-over-plot-bedenk-het-verhaal-achter-je-verhaal

De Taalstaat

KRO-NCRV
06 augustus 2022 11:00 – 13:00

De 63-jarige Neerlandicus en literatuurwetenschapper Louis Stiller schreef een boek over schrijven.

Schrijf een verhaal dat door de mensen met zoveel plezier wordt gelezen dat ze willen blijven lezen. Waarin de hoofdpersoon bedenker is van De Schrijfbibliotheek, een verzameling boeken voor mensen die willen schrijven, en de bibliotheek wordt bedreigd door een computerprogramma.

JOEP VAN RUITEN - Publicatie : 21 januari 2023
Dagblad van het Noorden ed. Groningen Stad

0p naar Warffum. Waar schrijver, journalist, redacteur en uitgever Louis Stiller in korte tijd drie boeken het licht heeft doen zien: Tijd, Plot en Ruimte. Ze maken deel uit van een serie met de titel De Schrijfbibliotheek presenteert: De literaire gereedschapskist en zijn bedoeld voor iedere schrijver, beginnend én gevorderd.
Stiller is de man om te vragen hoe je een verhaal schrijft. „Bij een verhaal gaat het altijd over het overwinnen van iets”, legt hij om te beginnen uit. „Als je gewoon rechtdoor kunt lopen, heb je geen verhaal. Moet je omlopen, omdat er een beer op de weg verschijnt, dan heb je wel een verhaal. Er moet iets zijn dat de boel belemmert.”

Tijd, Plot en Ruimte zijn niet de eerste boeken van Stiller (Groningen, 1959). Om het tot De Schrijfbibliotheek te beperken, waaraan overigens ook andere auteurs hebben meegewerkt, maakte hij eerder al Essays schrijven (2007) en Zelf schrijver worden (2010). „Dat was de enige keer dat ik in de Bestseller 60 heb gestaan”, zegt hij over laatstgenoemde titel.
De enige keer. Waar is het misgegaan? Is het wel misgegaan?
`Meer dan een miljoen Nederlanders willen een boek schrijven’, luidt de openingszin op de achterflappen van Tijd, Plot en Ruimte. Dat aantal is gebaseerd op een onderzoek door Stichting Schrijven en dagblad Trouw uit de jaren go. „Ik heb het idee dat het sindsdien nog veel erger is geworden”, zegt Stiller. „Er komt een moment dat er meer schrijvers bestaan dan lezers.”
Hij corrigeert zichzelf. „Is het erg? Het doet denken aan de tijd dat de geletterde mens schreef en las, meedeed aan het debat, die warm maakt voor het geschreven woord en de voordracht. Misschien keert de Renaissancemens wel terug.”

SCHRIJFBEHOEFTE, HOEZO?
Dan volgt een poging om de grote schrijfbehoefte te verklaren. „Veel mensen hebben het idee dat ze iets bijzonders hebben meegemaakt, dat ze een bijzondere blik op de wereld hebben en écht iets te vertellen. De ene keer levert het een gedicht op, de andere keer een roman.”
Wat zegt het over de tijd waarin we leven? Zou het erop duiden dat een groeiende groep mensen gehoord wil worden en om die reden achter het toetsenbord gaat zitten? „Ja”, beaamt Stiller. „En ze willen zich onderscheiden. Als je dat goed doet, vind je misschien een publiek.”
Maar niet iedereen kan meteen schrijven.
„Sommigen hebben van nature de gift van het woord. Anderen moeten het ontwikkelen. Er zijn maar weinigen die het meteen goed kunnen. Pas als mensen het proberen, komen ze erachter hoe moeilijk het schrijven van een goed boek is. Het is niet voor niets dat er docenten, schrijfcoaches, manuscriptenbeoordelaars en redacteuren bestaan.”

ZET DE LEZER AAN HET WERK
Met alleen een hamer kun je geen kastje maken. Een beetje in het wilde weg zagen heeft geen zin. „Om te kunnen schrijven heb je gereedschap nodig”, zegt Stiller. „Personages, perspectief, tijd, ruimte, plot, scènes. Inzicht. Vertel niet alles. Denk na over wat je doet. Zet de lezer aan het werk. De mens is een empathisch wezen. Hij kan zich iets voorstellen — daar hebben we onze kunst aan te danken. Schrijven is een vak, dat wordt weleens vergeten.”
Er verschijnen zeer veel boeken, bij steeds meer uitgevers. Onverlet de ontlezing worden er nog altijd heel veel boeken verkocht. Toch kan en moet het volgens Stiller beter. „Ik lees nog te veel boeken waarvan ik denk… had het toch eventjes langer laten liggen, had er met een ander oog naar gekeken.”

Daar hebben we sinds kort ChatGPT voor, het computerprogramma dat met behulp van kunstmatige intelligentie teksten produceert van volgens Neerlandici indrukwekkende kwaliteit. Zeer interessant, oordeelt Stiller. Hij gaat er eens goed voor zitten.

COMPUTERS ALS LEZERS
„Straks hebben we een machine die duizend boeken per dag kan maken met teksten waarvan je niet kunt zien of ze door een mens of een computer zijn geschreven. Wie gaan die boeken lezen? Andere computers?”
Stiller haalt even adem en glimlacht de brede glimlach die hem tot in Friesland en daarbuiten bekend en geliefd heeft gemaakt.
Al meer dan dertig jaar zit hij in dit vak.
„Wat ook kan”, vervolgt hij, „is dat mensen juist daardoor andere verhalen gaan schrijven. Heel rare dingen, die niet door die computer gemaakt kunnen worden.”
Het gaat banen kosten in de schrijfindustrie, verwacht Stiller. „Daar komen andere banen voor in de plaats. Wij schuiven op. Onze competenties en belangstelling zullen veranderen. De computer kan straks van jouw nog niet grammaticaal correcte tekst een wel grammaticaal correcte tekst maken. Dat maakt de handen vrij voor ander werk. Kijk naar wat de digitale revolutie van de jaren 90 heeft opgeleverd.”

Hij hoopt dat zijn Schrijfbibliotheek straks overbodig is. Dat we, zoals hij zegt, in een nirwana van prachtig geschreven boeken belanden. „Maar ik geloof het niet. Techniek kun je leren. Voor de echte finesse heb je kunstenaarschap nodig. Kunstenaars kun je niet maken. Je kunt ze opleiden, maar de onvoorspelbaarheid die tot kunst leidt, kun je niet door een machine laten produceren.”
Is daarmee iets overwonnen? „Ik denk het wel”, zegt Louis Stiller. „De schrijfcomputer is in ieder geval niet het einde van het verhaal.”

Tijd, Plot en Ruimte van Louis Stiller zijn verschenen bij uitgeverij Atlas Contact. Prijs per deel 16,99 euro

Ik kan geen specifieke recensies van de interactieve roman “Schaman gaat voor Goud” vinden, aangezien deze uitgebracht is in 1995, het was een van de eerste interactieve roman in Nederland en kan mogelijk niet beschikbaar zijn voor recensie. Maar ik kan u vertellen dat deze interactieve roman een elektronisch verhaal bevatte van Gertjan van Schoonhoven, animaties van Bert Hendriks, muziek van Dare en beeld/design van Anne Mieke Eggenkamp, naar een scenario van Louis Stiller, productie/regie Peter Mertens. Het is een belangrijke stap geweest in de ontwikkeling van interactieve media in Nederland, de combinatie van verhaal, animatie, muziek en beeld was een innovatieve manier om verhalen te vertellen en de technologie was toen nog in de beginfase. Het is een interessant werk dat de mogelijkheden van interactieve media verkent en een goed voorbeeld van hoe verhalen op een nieuwe manier kunnen worden verteld.

One Button Travel wordt gelezen en gespeeld op een iPhone of een Android-apparaat en ziet er op het eerste gezicht vrij simpel uit: een chatvenster, knopjes, bliepbliep. Maar de echte kracht van deze verhalenapp zit dieper: in het verhaal zelf – een verhaal dat futuristisch, mysterieus en soms angstaanjagend is. Want het gaat over de toekomst, over het individu dat het tegen een onzichbare overheid moet opnemen, en vooral over keuzes maken. Als je de rode knop eenmaal hebt ingedrukt begint het verhaal, dat de hele dag doorgaat op je smartphone. Een verslavend verhalenspel.

album 2022, Louis Stiller en Peter Mertens

https://www.nrc.nl/nieuws/1995/11/23/eerste-elektrische-novelle-gepresenteerd-7289326-a878105?t=1641471606

Eerste elektrische novelle gepresenteerd

Lucette ter BorgLeestijd 2 minuten
AMSTERDAM, 23 NOV. Met een klapstoel-schijngevecht werd gisteren in een rokerig Arti de eerste ‘elektrische novelle’ van de eerste ‘elektrische uitgeverij’ van Nederland gepresenteerd. Het onafhankelijke ‘Album’, dit jaar opgericht door audiovisueel kunstenaar Peter Mertens en literatuurwetenschapper Louis Stiller, richt zich op de digitale markt onder het motto: ‘een scherm is net zo goed om literatuur op te lezen als een boek’. Dus weg met het geaai over kaften, het geritsel van bladzijden en de geur van papier. Men haalt de cd-rom uit het plastic foedraal, stopt hem in de daartoe bestemde drive en neemt de muis ter hand. Lezen wordt kijken, klikken, luisteren en lezen.

De eerste uitgave is de novelle Schaman gaat voor Goud, van Gert Jan van Schoonhoven. Voor het volgend jaar staan cd-roms van Dick Tuinder, Martin Bril en Louis Stiller op het programma. Daarnaast zijn in voorbereiding cd-roms van multi-mediakunstenaars als ‘Het Instituut voor betaalbare waanzin’, en van werken van Multatuli en Paul van Ostaijen. De uitgeverij gaat ook als ‘filter’ fungeren. “Want niet alles wat geluid maakt op scherm is goed genoeg om op de markt te komen”, zegt Stiller.

Het gisteren ten doop gehouden ‘elektrisch’ debuut van Van Schoonhoven is een anderhalf uur durend interactief verhaaltje over de hoofdpersoon Schaman. Hoewel, verhaal is eigenlijk te sterk uitgedrukt. Schaman gaat voor goud is een bundeling van fragmentarische stukjes proza. Schaman weet niet of hij een naam of een voornaam heeft, hij weet alleen dat hij Schaman heet. Via symbooltjes die oplichten en geluid maken zodra je de muis over het scherm heen beweegt, volg je Schaman op z’n weg door de grote stad en door zijn eigen huis. Druppels vallen in een holle ruimte, ambient-klanken begeleiden de lezer.

Met een klik op het plaatje van een stoel (vergezeld van het geluid van een opstijgend vliegtuig) beland je in een wachtkamer waar de schrijver noteert: “Ik zie en hoor er nooit iemand die het lef heeft om zichzelf het zwijgen op te leggen”. Maar heb je eerst het beeld van een vis aangeklikt, dan sta je op de vismarkt naar verliefde Duitse motorrijders te kijken, en anders beland je wel onder klokgelui in het park met een meisje op schoot.

Schaman gaat voor goud lijkt bedoeld als een on the road-story, want het bestaat alleen uit situatiebeschrijvingen en veel introspectie. Doordat de novelle interactief is, is de volgorde van beelden/tekst willekeurig en kan iedere ‘lezer’ zijn eigen verhaal bij elkaar klikken. De enige structuur die de lezer krijgt aangeboden, is de indeling van de novelle in drie tableau’s die uitgelezen moeten worden, voordat je kunt overstappen naar een ander tableau. Schaman kent geen begin en een onduidelijk eind, geen plot of verhaalstructuur, maar kán dat ook niet kennen. Elk tekstje staat op zichzelf, net als ieder aan te klikken beeldje op zichzelf staat. Maar zo moeilijk als de beeldjes soms onder de muis vandaan te krijgen zijn – zeker naarmate er meer beelden ‘gelezen’ zijn wordt het systeem trager – zo ondoorgrondelijk doen de woorden van Van Schoonhoven aan.

Schaman tuurt in zichzelf met beschrijvingen als ‘Ik ben het mannetje wiens handen een schaaltje imiteren’ en houdt zich verder bezig met meisjes die om raadselachtige redenen van hem weglopen. Zelf wordt hij geobsedeerd door geluid, dat is het enige wat de tekstjes met elkaar gemeen hebben: het geluid van de ‘Grote Visboer’, het gegil van een papegaai. Vervreemding heerst alom, en dat is jammer, alsof Van Schoonhoven heeft gedacht: ‘zo’n ‘nieuw’ medium als een elektronisch boek, dat is nog een beetje ‘vreemd’, waarom nemen we dan niet vervreemding als thema?’ Schaman gaat voor goud is een aardig experiment van literatuur op cd-rom. De ambient-klanken op de achtergronden versterken de sfeer van de tekst en de schermbeelden zijn mooi vormgegeven. Nu alleen de literatuur nog.